MECENASEM obchodów Roku "Walki z pasożytami u psów" oraz Wyłącznym Sponsorem cyklu publikacji: "Ochrona przed kleszczami, pchłami, komarami i robakami" jest firma Bayer HealthCare Dział Weterynaryjny

Znaczenie epidemiologiczne i epizootiologiczne kleszcza pospolitego (Ixodes ricinus) na terenie Polski i Europy

Dr n. wet. Andrzej Połozowski. Zakład Parazytologii, Katedra Chorób Wewnętrznych i Pasożytniczych z Kliniką Chorób Koni, Psów i Kotów, AR, Wrocław

Kleszcze to roztocze wielkości kilku milimetrów, których samice po nassaniu się krwi mogą osiągać długość ponad 1 cm. Atakują ludzi i zwierzęta tylko w celu pobrania pokarmu, co zapewnia im przekształcenie się w kolejną formę rozwojową lub złożenie jaj przez samice. Cykl rozwojowy kleszczy przebiega wyłącznie w środowisku zewnętrznym.

Ixodes ricinus – kleszcz pospolity

Dawniej nazywany kleszczem pastwiskowym, lub niekiedy błędnie kleszczem psim (Furmaga, 1983). Trójżywicielowy gatunek o barwie ciała od jasno - do ciemnobrązowej. Samiec wielkości 2-2,7 x1-1,5 mm, samica: 3-3,5x1,5-2 mm (ryc. 1). Gnatosoma długości 0,5-1 mm (ryc. 2). Po nassaniu się samica osiąga wielkość 12x9 mm, upodobniając się do nasiona rącznika pospolitego (Ricinus communis) (ryc. 3). Zresztą fakt ten nie tylko odcisnął piętno na łacińskiej nazwie gatunku kleszcza lecz także na angielskiej - Castor bean tick. Castor bean to po angielsku rącznik pospolity.

Kleszcz pospolity występuje powszechnie na terenie całej Polski. Najczęściej w lasach liściastych i mieszanych, w miejscach o wysokiej wilgotności względnej (80-95%).

Ryc. 1 Ixodes ricinus, samiec i samica (z prawej)

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Bardzo wrażliwy na wysychanie, mało ruchliwy (przemieszcza się na odległość do kilku metrów), skupiający się wzdłuż leśnych ścieżek i szlaków dzikich zwierząt. Unikający odsłoniętych, pozbawionych drzew i krzewów przestrzeni. Na obszarze Polski wykazuje aktywność od połowy kwietnia do połowy listopada (Siuda, 1993).

Ryc. 3  Nassane samice I. ricinus i nasiono rącznika pospolitego (z prawej)

We Wrocławiu i okolicach obserwowano także zimowe (styczeń/luty) inwazje Ixodes ricinus u psów, szczególnie w słoneczne dni, gdy temperatura powietrza wahała się w granicach 7-12^oC. Jest to zgodne z wcześniejszymi obserwacjami, dzięki którym oszacowano temperaturowy próg aktywności postaci dojrzałych kleszcza pospolitego na 5^oC, a nimf - 8^oC (Kolpy, 1961).

Ixodes ricinus ma największe znaczenie epidemiologiczne i epizootiologiczne ze wszystkich gatunków kleszczy obserwowanych na terenie Polski. Zestawienie wszystkich dotychczas poznanych czynników chorobotwórczych, dla których mogą być wektorami I. ricinus oraz Dermacentor reticulatus i Rhipicephalus sanguineus przedstawiono w tabelach 1 i 2.

Tab. 1 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u ludzi z terenu Polski i Europy

Tab. 2 Wybrane gatunki kleszczy jako wektory chorób zakaźnych i inwazyjnych u zwierząt z terenu Polski i Europy

* B. burgdorferi s.l. u tego gatunku kleszcza stwierdzono jedynie w Niemczech (Saksonia)
 

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)

Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002

Chorobę z Lyme (boreliozę) wywołuje krętek Borrelia burgdorferi sensu lato (s.l.). Głównym wektorem tego drobnoustroju w Europie jest kleszcz I. ricinus. Zapadają na nią między innymi ludzie i zwierzęta towarzyszące, natomiast u zwierząt dzikożyjących zwykle przebiega bezobjawowo. W Polsce notuje się rocznie 9-10 przypadków na 100 tys. mieszkańców (w 1996 r. w stanie Connecticut, USA, na obszarze 12 miast, w tym Lyme i Old Lyme, zanotowano 94 przypadki na 100 tys. osób (Stafford III i wsp., 1998)). Jest to liczba nawet dziesięciokrotnie mniejsza niż w krajach sąsiednich. Według opinii Państwowego Zakładu Higieny są to dane zaniżone, wynikające z mniejszej wykrywalności tej jednostki chorobowej. Nie zawsze obserwuje się klasyczny przebieg boreliozy z rumieniem wędrującym, pojawiającym się w miejscu wkłucia kleszcza po 3-30 dniach (najczęściej pomiędzy 7 a 10 dniem) od momentu zakażenia krętkiem. U 15% chorych rumień wędrujący może się w ogóle nie pojawić (Hengge i wsp., 2003). Do zakażenia B. burgdorferi s.l. dochodzi zwykle po 2-3 dniach od chwili wkłucia się kleszcza. Stwierdzano także szybciej następujące zakażenia, już po 17 czy 29 godz. (Humair i Gern, 2000).

W przenoszeniu krętka ze zwierząt dzikożyjących (drobne gryzonie, dzikie przeżuwacze) na ludzi i zwierzęta towarzyszące największą rolę odgrywają postacie dojrzałe i nimfy I. ricinus. W Polsce, w okolicach Szczecina B. burgdorferi s.l. stwierdzano u 15,5% nimf i 36,4% dorosłych postaci, w okolicach Katowic i Tarnowa u 16,7% nimf, u 28,3% samic i 12,5% samców, w okolicach Gdańska, Sopotu i Gdyni u 7,0% nimf, u 24,3% samic i 13,7% samców I. ricinus (Kosik-Bogacka iwsp., 2004, Petko i wsp., 1997, Stańczak i wsp., 2004). Badania przeprowadzone w Czechach, w latach 1991-2001 wykazały, że B. burgdorferi s.l. było zarażonych 26,1% samców, 24,9% samic i 16,8% nimf kleszcza pospolitego. Kleszcz pastwiskowy może zakażać się boreliozą nie tylko pobierając pokarm od zakażonego zwierzęcia lub człowieka ale także wtedy, gdy na zdrowym żywicielu odżywia się w obecności innego zakażonego krętkiem kleszcza (co-feeding transmission). Odległość pomiędzy żerującymi kleszczami nie powinna jednak przekraczać 1 cm (Randolph i wsp., 1996).

U zwierząt towarzyszących, w tym psów i kotów, stwierdza się także boreliozę. Na terenie Europy seroprewalencja B. burgdorferi s.l. u kotów wynosi 33%, natomiast u psów waha się od 5,8 do 53,7%. Zachodzi więc domniemanie, że ich właściciele przy obecności w najbliższym otoczeniu kleszczy powinni być bardziej narażeni na zakażenie tą chorobą. Jak dotychczas nie ma wiarygodnych danych potwierdzających lub bezwzględnie wykluczających tą tezę. Owszem, stwierdzono zbliżoną seroprewalencję B. burgdorferi s.l. u psów myśliwskich i ich właścicieli, jednak tłumaczy się ten fakt jednoczesnym przebywaniem ludzi i zwierząt na obszarach zwiększonego ryzyka (lasy). Monitoring seropozytywności psów może być dobrym wskaźnikiem dla prognozowania ryzyka wystąpienia boreliozy na danym terenie (Bhide i wsp., 2004).

Coraz częściej u ludzi i zwierząt pojawiają się zakażenia nowymi, dotychczas nie notowanymi na danym terenie gatunkami patogenów przenoszonymi przez kleszcze lub też są to przypadki infekcji (inwazji) wielogatunkowych (tab. 1 i 2) (Shaw i wsp., 2001, Sroka i wsp., 2003, Stańczak i wsp., 2004). Obserwowano np. przypadek kobiety w ciąży, u której wystąpiły objawy boreliozy współistniejącej z ludzką granulocytarną erlichiozą (Brzostek, 2004) lub przypadek psa (1,5 roczny owczarek niemiecki), u którego stwierdzono zarówno babeszjozę, jak i boreliozę (badania własne autora). Taki stan rzeczy wynika między innymi z wielożywicielowości zdecydowanej większości gatunków kleszczy, oraz z inwazji wielogatunkowych tych pasożytniczych roztoczy u zwierząt i ludzi. Ma na to wpływ także wzrost populacji dzikich zwierząt i coraz częstsze wkraczanie człowieka na ich tereny w celach gospodarczych i rekreacyjnych, co zwiększa ryzyko zakażenia chorobą odzwierzęcą przenoszoną przez kleszcze. Prawdopodobnie nie bez znaczenia są również subkliniczne infekcje u zwierząt towarzyszących, które stają się rezerwuarem wielu patogenów (Shaw i wsp., 2001). Obecnie szczególnego więc znaczenia nabiera zapobieganie inwazjom kleszczy oraz ich zwalczanie.

Literatura:

1. Bhide M., Travnicek M., Curlik J., Stefancikova A., 2004. The importance of dogs in eco-epidemiology of Lyme borreliosis: a review. Vet. Med. – Czech, 49, 4, 135-142.

2. Brzostek T., 2004. Ludzka erlichioza granulocytarna współistniejąca z boreliozą z Lyme u kobiety ciężarnej. Przegl. Epidemiol., 58, 2, 289-294.

3. Furmaga S., 1983: Chroby pasożytnicze zwierząt domowych. PWRiL, Warszawa, 43.

4. Grygorczuk S., Mierzyńska D., Zdrodowska A., Zajkowska J., Pancewicz S., Kondrusik M., Świerzbińska R., Pryszmont J., Hermanowska-Szpakowicz T., 2002. Przegl. Epidemiol., 56, 4, 595-604.

5. Hengge U. R., Tannapfel A., Tyring S. K., Erbel R., Arendt G., Ruzicka T., 2003. Lyme borreliosis. The Lancet, Infectious Diseases, 3, 489-500.

6. Hubalek Z., Halouzka J., Juricova Z., 2003. Longitudinal surveillance of the tick Ixodes ricinus for borreliae. Medical and Vet. Entomology, 17, 46-51.

7. Humair P-F., Gern L., 2000. The wild hidden face of Lyme borreliosis in Europe. Microbes and Infection, 2, 915-922.

8. International Scientific Working group on TBE, 2005. www.tbe-info.com/epidemiology/index.html.

9. Kolpy I., 1961. Obserwacje nad rozprzestrzenieniem i aktywnością Ixodes ricinus L. na terenie Pojezierza Warmińsko-Mazurskiego. Wiad. Parazytol., 7, 915-918.

10. Kondrusik M., Biedzińska T., Pancewicz S., Zajkowska J., Grygorczuk S., Świerzbińska R., Saniutycz-Kuroczycki S., Hermanowska-Szpakowicz T., 2004. Zachorowania na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w województwie białostockim i podlaskim w latach1993-2002. Przegl. Epidemiol., 58, 2, 273-280.

11. Kosik-Bogacka D., Kuźna-Grygiel W., Bukowska K., 2004. The prevalence of spirochete Borrelia burgdorferi sensu lato in ticks Ixodes ricinus and mosquitos Aedes spp. within a selected recreational area in the city of Sczecin. Ann. Agric. Environ. Med. , 11, 105-108.

12. Petko B., Siuda K., Stanko M., Tresova G., Karbowiak G., Fricova J., 1997. Borrelia burgdorferi sensu lato in the Ixodes ricinus ticks in Southern Poland. Ann. Agric. Environ. Med. , 4, 263-269.

13. Randolph S. E., Gern L., Nuttall P. A., 1996. Co-feeding ticks: epidemiological significance for tick-born pathogen transmission. Parasitology Today, 12, 12, 472-479.

14. Shaw S. E., Day M. J., Birtles R. J., Breitschwerdt E. B., 2001. Tick-borne infectious diseases of dogs. Trends in Parasitology, 17, 2, 74-80.

15. Siuda K., 1991: Kleszcze (Acari: Ixodida) Polski. Część I. Zagadnienia ogólne. Monografie Parazytologiczne. PWN, Warszawa, Wrocław.

16. Siuda K., 1993: Kleszcze (Acari: Ixodida) Polski. Część II. Systematyka i rozmieszczenie. Monografie Parazytologiczne, 12. PTP, Warszawa.

17. Sroka J., Chmielewska-Badora J., Dutkiewicz j., 2003. Ixodes ricinus as a potential vector of Toxoplasma gondii. Ann. Agric. Environ. Med. , 10, 121-123.

18. Stafford III K. C., Cartter M. L., Magnarelli L. A., Ertel S-H., Mshar P. A., 1998. Temporal correlations between tick abundance and prevalence of ticks infected with Borrelia burgdorferi and increasing incidence of Lyme disease. J. Clinical Microbiology, 36, 5, 1240-1244.

19. Stańczak J., Gabre R. M., Kruminis-Łozowska W., Racewicz M., Kubica-Biernat B., 2004. Ixodes ricinus as a vector of Borrelia burgdorferi sensu lato, Anaplasma phagocytophilum and Babesia microti in urban and suburban forests. Ann. Agric. Environ. Med. , 11, 109-114.

Indeks rycin:

Ryc. 1 Ixodes ricinus, samiec i samica (z prawej)

Ryc. 2 Gnatosoma kleszcza pospolitego

Ryc. 3 Nassane samice I. ricinus i nasiono rącznika pospolitego (z prawej)

Ryc. 4 Endemiczne rejony występowania KZM w Polsce (wg WHO)
Ryc. 5 Liczba zarejestrowanych przypadków zachorowań ludzi na kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) w Polsce i krajach sąsiednich w latach 1990-2002

Serwis Molosy.pl
www.molosy.pl
www.KlubMolosa.pl 
Nowa Era Molosa

Czy chcesz poznać inne informacje związane
z obchodami roku i  cyklem publikacji 
Ochrona przed kleszczami, pchłami,
komarami i robakami? kliknij tu!